Burn–out, hoe herken je het, wat zijn de gevolgen.
Hoe herken je het fenomeen burn-out. Het niet tijdig zelf erkennen van een mogelijk probleem is het grootste gevaar van de ontwikkeling van een overmatige stress situatie naar een burn-out. Het tijdig herkennen van een langdurige overmatige stress situatie is dus essentieel omdat, door het weghalen van de stressfactoren, andere inzichten en aanpassing van je gedrag, een mogelijke burn-out situatie voorkomen kan worden.
Extra probleem hierbij is de soms glijdende overgang van:
- spanning: incidentele verstoring van het evenwicht belasting en belastbaarheid (positief)
- stress: permanente verstoring evenwicht, maar herstel bij wegnemen oorzaak (negatief)
burn-out: geen spontaan herstel
De volgende symptomen van het lijden onder stress zijn te beschouwen als vroegtijdige waarschuwingssignalen (Krimpen 1989):
- Concentratieproblemen; lezen gaat steeds moeilijker omdat men de tekst niet kan onthouden en deze niet echt meer opgenomen wordt.
- Toename van vergeetachtigheid; het maken van notities wordt noodzakelijk.
- Emotionaliteit; b.v. snel ontroerd, driftig, blij of teleurgesteld zijn. Dus grote schommelingen in stemming.
- Besluiteloosheid; het wordt moeilijk om hoofd- van bijzaken te onderscheiden.
- Slaapproblemen; je hebt inslaap- en/of doorslaap problemen of je wordt regelmatig badend in het zweet en angstig wakker.
- Meer fouten maken; doorgaans zul je meer uren werken om het werk af te krijgen, kans op het maken van fouten wordt hierdoor steeds groter.
- Lusteloosheid; je kunt jezelf steeds minder tot handelen aanzetten. Geen zin en energie meer om ‘s morgens naar het werk te gaan.
- Cynisme; afzetten en onverschilligheid naar je werk en in de privé situatie.
- Toenemende onzekerheid; je gaat je steeds meer minderwaardig voelen.
- Seksuele problemen; geen zin en/of impotentie.
Enkele andere psychische en/of lichamelijke klachten, vanuit het perspectief dat stress merkbaar is in het gedrag, zijn:
- Veranderingen in het gedrag; in energie, in sociaal opzicht en in openheid.
- Veranderingen in de manier van praten; in tempo, samenhang en in overtreffende trap.
- Versmalling; storten in de diepte en beperking in de breedte, je stort je nog meer op je taak en vergeet hierdoor aandacht te geven aan andere zaken (sociale contacten, hobby’s etc.).
- Verminderde lichamelijke conditie; snel moe zijn, vaak verkouden en grieperig of hoofdpijn.
- Vermeerdering aantal werkuren; nog meer tijd besteden aan je werk om de opgelopen achterstand door disfunctioneren in te halen.
Als bovenstaande signalen en klachten herkenbaar zijn, neem dan enige afstand van de stressfactor(en) en bedenk of je deze situatie wilt voort zetten en of je het er voor over hebt en door wilt gaan op deze destructieve manier. Een gesprek met je partner, manager, de huisarts of de bedrijfsarts kan hierbij zeer zinvol zijn.
Luister goed naar je eigen gevoel, de omgeving en ga diep nadenken over de signalen vanuit je omgeving en maak dan bewuste goede keuzes voor jezelf. Maak jezelf sterker door anders om te gaan met stress.
Wat is burn-out?
Emotionele uitputting, ongewone vermoeidheid, een cynische of afstandelijke werkhouding en het gevoel minder competent te zijn.
Klachtenprofiel
1. Gedrag
- hyperactiviteit
- neiging tot agressief en gewelddadig gedrag
- veel consumptie van koffie, tabak, alcohol, drugs
- te veel of te weinig eten
- ‘accident prone’ (sneller dan anders of anderen last hebben van kleine ongelukken
- gevaarlijke hobby’s zoals deltavliegen of exotische vakanties (op zoek naar steeds meer prikkels)
- terugtrekken
- cynische opmerkingen maken
- slaapproblemen
2. Gevoel
- irritatie
- gevoelens van frustratie
- woede en wrok
- onberedeneerde angsten
- achterdocht
- hopeloosheid
- hulpeloosheid
- machteloosheid
3. Lichamelijk
- hoofdpijn
- misselijkheid
- pijnlijke spieren
- slaapproblemen
- duizelingen
- rusteloosheid
- nerveuze tics
- vermoeidheid
4. Gedachten
- dagdromen en fantaseren, ontsnappen aan de werkelijkheid
- angstgedachten, bijvoorbeeld: ik kan me niet meer concentreren; ik kan geen beslissingen meer nemen; ik kan niets meer onthouden; er komt niets meer uit mijn handen; wat ik ook doe, het haalt niets uit, het komt nooit meer goed
- negatieve gedachten over zichzelf: ik ben waardeloos, ik deug niet, ik kan niets, ik ben een wrak
- achterdochtige gedachten zoals: achter mijn rug om wordt alles besloten, ze zagen de poten onder mijn stoel vandaan
- agressieve gedachten zoals: ik word uitgebuit door mijn werkgever, ik haat mijn werk, ze kunnen me de boom in
- zelfopofferinggedachten: ik offer me wel weer op als niemand hier zich verantwoordelijk voelt voor het werk
- perfectionistische gedachten: ik kan het verslag pas inleveren als ik zeker weet dat er geen fout in staat. Als ik een fout maak is het helemaal mis, deug ik niet, word ik ontslagen.
5. Beelden
- ik zak als een mislukte gelatinepudding in elkaar, mijn lichaam voelt als lood, ik zit als een zoutzak op de bank, ik beland in de goot, ik ben altijd de pispaal
6. Interpersoonlijke relatie
- conflicten op het werk en met de partner of andere leden uit het gezin
- terugtrekking uit sociale activiteiten
- verminderde belangstelling voor de omgeving
7. Fysieke toestand
- maagzweren, darmverstoppingen
- versnelde hartslag of ademhaling, hyperventilatie, menstruatie- en potentiestoornissen
- chronisch gevoel van uitputting
- verhoogde bloeddruk
- hoofd-, nek- en rugklachten
- huidaandoeningen zoals eczeem
Persoonlijke aspecten
Stresstest: Persoonlijkheid en werk
- Uw eigenschappen en vaardigheden kunnen een belemmering of juist een bescherming vormen voor uw functioneren. Hoe zit u in uw werk? Dat wil zeggen: hoe is uw houding tegenover uw taken en uw collega’s? Bent u een betrokken persoon? Hoe belangrijk is presteren voor u? Deze en andere items vindt u hieronder.
- Antwoordmogelijkheden: juist, onjuist
Ik heb over het algemeen het gevoel, dat ik mijn werkzaamheden onder controle heb.
Binnen de mogelijkheden van de organisatie, waar ik werk, heb ik het gevoel, mijn ambities te kunnen realiseren.
- Ik ben gezond betrokken bij mijn werkzaamheden (taken); d.w.z. ik ben niet overmatig betrokken maar ook niet te weinig.
- Ik ben gezond betrokken bij de organisatie waar ik werk, maar niet overmatig. (NB: Overmatige betrokkenheid bij de organisatie uit zich bijvoorbeeld in veel vrije tijd steken in activiteiten waarvoor u zich inzet op uw werk, bijvoorbeeld een ondernemingsraad. Maar het kan ook gaan om het organiseren van evenementen, waar u geen werktijd voor terug krijgt (of wel krijgt maar niet vraagt). Er is sprake van te weinig betrokkenheid bij uw organisatie als u zich over het algemeen nauwelijks op de hoogte stelt van de ontwikkelingen, die er in uw organisatie gaande zijn).
- Ik zie duidelijk het nut in van mijn werk.
- Ik vind, dat verandering een kern is van mijn werk. Dat wil zeggen, dat ik me flexibel opstel in nieuwe situaties.
- Over het algemeen ben ik zo prestatiegericht, dat ik daarmee eigenlijk regelmatig over de grenzen ga van mijn eigen kunnen.
- Ik heb bijna continu het gevoel onder tijdsdruk te staan, ook als dat objectief gezien wel meevalt.
- Ik ben competitief ingesteld, d.w.z. ik meet mijzelf steeds aan anderen.
- Een conflict op het werk ervaar ik pas als stressvol, als ik er zelf direct bij betrokken ben.
Stresstest: Coping – omgaan met stress
Hoe u met een stressvolle situatie omgaat, wordt bepaald door twee factoren. Op de eerste plaats uw inschatting: is een situatie bedreigend of juist een uitdaging? Ten tweede: (als de situatie bedreigend is): beschikt u over de mogelijkheden (vaardigheden, middelen, steun, enz.) om iets aan die dreiging te doen? Oftewel: bent u in staat om adequaat om te gaan met stressvolle situaties?
Antwoordmogelijkheden: juist, onjuist
- Het komt regelmatig voor, dat ik thuis over het werk loop te piekeren.
- Iemand komt niet op een belangrijke werkbespreking. Je gedachten: ‘hij vindt mijn werk waarschijnlijk niet belangrijk genoeg.’
- Ik communiceer op mijn werk meestal op een assertieve manier, d.w.z.: in mijn verbaal en non-verbaal gedrag respecteer ik de grenzen van mezelf en van de ander.
- Over het algemeen accepteer ik bij stresspieken snel de ondersteuning van mijn directe collega’s.
- Over het algemeen accepteer ik bij stresspieken snel de ondersteuning van mijn directe leidinggevende.
- Als er sprake is van langdurige tijdsdruk en ik heb het gevoel, het niet aan te kunnen, uit ik dat bij de betreffende.
- Als ik over twee dagen iets af moet hebben en er komt nog een nieuwe klus bij, die morgen af moet, maar net iets minder belangrijk is, zet ik alles in op de taak van overmorgen en probeer ik voor de opdracht van morgen iets anders te regelen (bijvoorbeeld delegeren, als dat kan).
- Als ik merk, dat de doelen, die ik mij gesteld heb in mijn taken voor de komende periode, niet realistisch zijn, zal ik proberen deze doelen bij te stellen.
- Bij stresspieken ben ik in eerste instantie geneigd de spanning te reduceren door meer te gaan roken en/of koffie drinken en/of een babbel te maken met mijn collega’s. Voordat ik de feiten onder ogen zie, ben ik al een flinke tijd bezig de druk van de ketel te halen
- Als zich een situatie voordoet, die na pogingen en beraad onoplosbaar blijkt te zijn, leg ik me daar bij neer.
Gevolgen stress/burn-out
Stress heeft invloed op het lichaam, dat blijkt onder andere uit onderzoeken naar hart- en vaatziekten. Erfelijkheid is voor 50% de veroorzaker en voeding voor 5 tot 10%. Stress heeft ook invloed op het cholesterolgehalte.
Bij stress geven de hersenen een signaal af aan de bijnieren om adrenaline aan te maken. Adrenaline is een noodzakelijk hormoon. Het is het hormoon dat het lichaam voorbereidt op een bedreigende situatie. De brandstof reserves worden aangesproken, waardoor vetzuren in de bloedcirculatie worden opgenomen. De spieren worden opengezet, de hartslag gaat fors omhoog en het lichaam is gereed om te vechten of te vluchten. Vechten en vluchten doen we normaal gesproken sinds lange tijd niet meer. De vetzuren die als brandstof bedoeld waren, blijven dus in de bloedcirculatie zitten, met als gevolg een verhoging van het cholesterolgehalte. Uiteraard gebeurt dit niet als je één keer gestresst bent. Het lichaam kan veel hebben en zal zich na een tijd weer herstellen.
Het probleem begint echter met een voortdurende aanmaak van het stress en stofwisselingshormoon adrenaline. Bij langdurige overmatige stress gaat het lichaam o.a. ook cortisol aanmaken. Dit is een ander stresshormoon dat bedoeld is om de heftig werking van adrenaline af te remmen. Als het adrenalinesysteem namelijk de kans zou krijgen zijn gang te gaan zou het lichaam binnen de kortste keren alle reserves consumeren en het lichaam letterlijk kunnen bezwijken. Het schadelijke van chronische stress is dat het energievretende adrenalinesysteem, door een permanent verhoogd cortisol-niveau, chronisch wordt afgeremd. Dit kan grote schade aan het lichaam kunnen veroorzaken.
Bij burn-out kan hierdoor het immuunsysteem aangetast worden. Ook het hersendeel dat een belangrijke rol speelt bij stress, de hippocampus, is gevoelig voor cortisol. De hippocampus is onderdeel van het limbisch systeem, ook wel de emotionele hersenen genoemd en heeft een dubbelfunctie. De hippocampus speelt een rol in het geheugen in het algemeen, maar specifiek in het geheugen voor stress-situaties. Hierdoor herken je direct of een bepaalde situatie mogelijk bedreigend is en kun je snel beslissen wat je er aan kunt doen. Verder regelt de hippocampus dat er niet teveel of te weinig cortisolhormoon in het lichaam wordt aangemaakt. Dit gebeurt via het zogenaamde feedback-mechanisme. Zodra cortisol de hippocampus bereikt, gaat er een signaal naar de bijnieren dat de productie kan worden gestaakt. Als dit feedback-mechanisme voortdurend in actie moet komen (bij stress), raakt het ongevoelig voor die signalen. Het gevolg hiervan is dat het cortisolgehalte in het bloed te hoog of te laag wordt. De hippocampus kan aangetast worden, waardoor soms iemand niet meer voor 100% zal herstellen.
Het is dus in alle gevallen (zowel voor werknemer als werkgever) zinvol om een burn-out te voorkomen.
Ferrie Damhuis
http://www.pblcoaching.nl/burn-out.html
